آتروفی تناسلی که امروزه بیشتر سندرم تناسلیادراری یائسگی (GSM) نامیده میشود، به نازک شدن، خشکی و از دست رفتن انعطاف بافتهای واژن و فرج، و اغلب مجاری ادراری تحتانی، گفته میشود که با کاهش سطح استروژن رخ میدهد. این وضعیت بسیار شایع است، معمولاً بهجای اینکه خودبهخود برطرف شود ادامه مییابد یا پیشرفت میکند، و به درمان پاسخ خوبی میدهد. لازم نیست این علائم را تحمل کنید: این زیستشناسی است، نه نتیجهٔ کاری که شما انجام دادهاید.
آتروفی تناسلی چیست و چرا نامش تغییر کرد؟
استروژن پوشش داخلی واژن را ضخیم، مرطوب و انعطافپذیر نگه میدارد. جریان خون بافتها را تقویت میکند و به حفظ محیط کمی اسیدی کمک میکند که لاکتوباسیلهای محافظ در آن رشد میکنند. فرج، مجرای ادرار و کف مثانه نیز به همین شکل به استروژن حساساند. وقتی استروژن کاهش مییابد، پوشش واژن نازکتر و رنگپریدهتر میشود، رطوبت طبیعی کمتری تولید میکند و بخشی از کشسانی خود را از دست میدهد؛ pH واژن بالا میرود و تعادل باکتریها تغییر میکند.
سالها این وضعیت آتروفی واژن یا واژینیت آتروفیک نامیده میشد. سپس انجمنهای بینالمللی یائسگی و سلامت جنسی اصطلاح سندرم تناسلیادراری یائسگی را پیشنهاد کردند، زیرا تغییرات علاوه بر واژن مجاری ادراری را هم دربرمیگیرد و واژهٔ «آتروفی» بسیاری از زنان را از مطرح کردن این موضوع بازمیداشت. هر سه نام یک وضعیت را توصیف میکنند.
چه کسانی را درگیر میکند؟
یائسگی با فاصلهٔ زیاد شایعترین علت است و GSM از معدود تغییرات یائسگی است که با گذشت زمان کمرنگ نمیشود. نظرسنجیها نشان میدهند که حدود نیمی از زنان پس از یائسگی برخی علائم را دارند، اما بسیاری از آنها هرگز آن را با پزشک در میان نمیگذارند. هر عاملی که استروژن را کاهش دهد میتواند در هر سنی همین تصویر را ایجاد کند:
- یائسگی جراحی: برداشتن هر دو تخمدان باعث افت ناگهانی هورمونها میشود.
- درمان سرطان: شیمیدرمانی، پرتودرمانی لگن و داروهای مسدودکنندهٔ هورمون مانند مهارکنندههای آروماتاز.
- شیردهی: تا زمانی که شیردهی ادامه دارد، استروژن بهطور طبیعی پایین است.
- داروهای کاهندهٔ هورمون: برخی درمانهای اندومتریوز یا فیبروم با کاهش استروژن اثر میکنند.
- نارسایی زودرس تخمدان: زمانی که تخمدانها پیش از ۴۰ سالگی از کار طبیعی بازمیمانند.
سیگار کشیدن که جریان خون بافتها را کاهش میدهد، میتواند تغییرات را شدیدتر کند، در حالی که فعالیت جنسی منظم یا تحریک واژن به نرم ماندن بافتها کمک میکند.
علائم: فراتر از خشکی
علائم واژن و فرج
- خشکی، خارش، سوزش یا احساس کلی حساسیت
- درد هنگام رابطهٔ جنسی (دیسپارونی) و کاهش رطوبت طبیعی
- لکهبینی خفیف پس از رابطه یا معاینه
- تغییر در ترشحات واژن
علائم ادراری
- نیاز به ادرار کردن مکرر یا فوری
- ناراحتی هنگام ادرار بدون اینکه عفونتی یافت شود
- عفونتهای مکرر مجاری ادراری
چون علائم بهتدریج ایجاد میشوند، بسیاری از زنان آنها را بخش اجتنابناپذیر افزایش سن میدانند یا به عفونتهای قارچی یا سیستیت مکرر نسبت میدهند. وقتی درمان «عفونتها» بارها بینتیجه میماند، باید به GSM فکر کرد.
تشخیص چگونه انجام میشود؟
تشخیص معمولاً بر اساس علائم و یک معاینهٔ ملایم زنان گذاشته میشود. پزشک به دنبال بافت نازک، رنگپریده یا قرمز، کاهش چینهای دیوارهٔ واژن و در برخی زنان تنگ شدن ورودی واژن است. ممکن است یک آزمایش سادهٔ pH یا آزمایش ادرار هم انجام شود.
بخش مهمی از ارزیابی، کنار گذاشتن بیماریهایی است که ممکن است مشابه به نظر برسند، مانند عفونتها یا بیماریهای پوستی فرج همچون لیکن اسکلروزوس. هر خونریزی پس از یائسگی باید همیشه بهطور جداگانه بررسی شود و نباید فرض کرد که ناشی از آتروفی است.
گزینههای درمانی
درمان بر اساس میزان آزاردهنده بودن علائم، وضعیت کلی سلامت شما و ترجیحات خودتان انتخاب میشود. بسیاری از زنان بیش از یک روش را با هم به کار میبرند.
مرطوبکنندهها و روانکنندههای واژینال
مرطوبکنندههایی که بهطور منظم، معمولاً دو تا سه بار در هفته، استفاده میشوند رطوبت بافت را بازمیگردانند؛ روانکنندهها هنگام رابطهٔ جنسی به کار میروند. محصولات بدون عطر و با pH نزدیک به واژن تحریک کمتری ایجاد میکنند. در علائم خفیف ممکن است همین کافی باشد.
استروژن واژینال با دوز پایین
کرمها، قرصهای کوچک واژینال یا حلقهٔ نرمی که داخل واژن قرار میگیرد، دوز پایینی از استروژن را مستقیماً به بافت میرسانند. راهنماهای نهادهایی مانند NICE استروژن واژینال را درمانی مؤثر برای GSM میدانند. چون مقدار بسیار کمی وارد جریان خون میشود، معمولاً میتوان آن را طولانیمدت و همراه با هورموندرمانی سیستمیک مصرف کرد. بهبود اغلب ظرف چند هفته آغاز میشود و اثر کامل حدود سه ماه بعد دیده میشود. با قطع درمان علائم معمولاً بازمیگردند، بنابراین بیشتر زنان آن را ادامه میدهند.
هورموندرمانی سیستمیک
در زنانی که گرگرفتگی، تعریق شبانه یا دیگر علائم یائسگی هم دارند، هورموندرمانی جایگزین به شکل قرص، چسب یا ژل میتواند علائم واژن را نیز بهتر کند. برخی زنان علاوه بر آن به استروژن واژینال هم نیاز دارند. اینکه درمان سیستمیک برای شما مناسب است یا نه، تصمیمی فردی است که با پزشک و با سنجیدن فواید در برابر خطرات شخصی شما گرفته میشود.
گزینههای بدون استروژن
بسته به در دسترس بودن، جایگزینهای نسخهای مانند پراسترون واژینال (DHEA) یا داروی خوراکی اوسپمیفن ممکن است در نظر گرفته شوند. لیزر واژینال و سایر درمانهای مبتنی بر انرژی میتوانند در موارد انتخابشده و پس از ارزیابی پزشک ارائه شوند، بهویژه برای زنانی که نمیتوانند یا ترجیح میدهند از هورمون استفاده نکنند. فیزیوتراپی کف لگن و دیلاتورهای واژینال زمانی که درد باعث گرفتگی عضلات شده است کمککنندهاند.
پس از سرطان پستان
زنانی که برای سرطان پستان حساس به هورمون درمان شدهاند، معمولاً با محصولات غیرهورمونی شروع میکنند. هر گزینهٔ هورمونی همراه با تیم انکولوژی بررسی میشود تا تصمیم کل برنامهٔ درمان را در نظر بگیرد.
زندگی با GSM و زمان مراجعه به پزشک
GSM وضعیتی طولانیمدت است، اما بهخوبی قابل کنترل است. اقدامات سادهٔ روزانه تفاوت واقعی ایجاد میکنند: پرهیز از صابونها، شویندهها و حمامهای کف معطر؛ انتخاب لباس زیر نخی که هوا را عبور دهد؛ و ترک سیگار. در این موارد بدون تأخیر به پزشک مراجعه کنید:
- هرگونه خونریزی پس از یائسگی
- دردی که مانع رابطهٔ جنسی شود یا معاینه را دشوار کند
- عفونتهای مکرر مجاری ادراری
- علائمی که پس از حدود سه ماه درمان بهتر نشدهاند
در UCARER Women’s Health علائم یائسگی و علائم ناحیهٔ تناسلی بهعنوان بخشی از مراقبت روتین زنان ارزیابی میشوند. یک مشاوره به متخصص زنان امکان میدهد بافتها را معاینه کند، علتهای دیگر را کنار بگذارد و درمانی متناسب با سابقهٔ سلامت و اولویتهای شما برنامهریزی کند.
منابع: ESHRE، HFEA، سازمان جهانی بهداشت و راهنماهای پذیرفتهشدهٔ پزشکی باروری. این مقاله برای آگاهی عمومی است و جایگزین مشاورهٔ پزشکی نیست. این مطلب با کمک هوش مصنوعی و زیر نظر پزشکی استادیار دکتر مظفر اوچارر (زنان و زایمان · IVF و پزشکی باروری)، UCARER Women’s Health, Istanbul نوشته شده است.
