بارداری خارج از رحم بارداریای است که بیرون از حفرهٔ اصلی رحم، و در بیشتر موارد در یکی از لولههای فالوپ، لانهگزینی میکند. این بارداری نمیتواند بهطور ایمن ادامه یابد، اما اگر زود تشخیص داده شود معمولاً بهخوبی درمان میشود، اغلب با دارو یا جراحی لاپاراسکوپی، و بیشتر زنان بعدها بارداری سالمی را تجربه میکنند.
بارداری خارج از رحم چیست
پس از لقاح، جنین بهطور معمول طی چند روز در لولهٔ فالوپ حرکت میکند و در پوشش داخلی رحم لانهگزینی میکند. اگر این مسیر به تأخیر بیفتد، برای مثال به دلیل آسیب قبلی لوله، جنین ممکن است در خود لوله جای بگیرد. بیش از ۹۰٪ بارداریهای خارج از رحم لولهای هستند؛ محلهای نادرتر شامل تخمدان، دهانهٔ رحم، جای زخم سزارین و حفرهٔ شکم است.
بارداری خارج از رحم تقریباً در یک تا دو مورد از هر صد بارداری رخ میدهد. لولهٔ فالوپ نمیتواند آنقدر کش بیاید که بارداری در حال رشد را در خود جای دهد؛ بنابراین بدون درمان ممکن است پاره شود و خونریزی داخلی ایجاد کند. به همین دلیل شناختن علائم هشدار اهمیت زیادی دارد.
چه کسانی در معرض خطر بیشتری هستند
بارداری خارج از رحم ممکن است برای هر زنی پیش بیاید و در بخش قابلتوجهی از زنان مبتلا هیچ عامل خطر مشخصی یافت نمیشود. عواملی که خطر را افزایش میدهند عبارتاند از:
- سابقهٔ بارداری خارج از رحم
- عفونت لگنی قبلی مانند کلامیدیا، یا بیماری التهابی لگن
- جراحی قبلی روی لولههای فالوپ، از جمله بستن لولهها
- سیگار کشیدن
- باردار شدن در حالی که آییودی (IUD) در رحم است: آییودی در پیشگیری از بارداری بسیار مؤثر است، اما اگر با وجود آن بارداری رخ دهد، احتمال خارج از رحم بودن آن بیشتر است
- درمانهای ناباروری، از جمله IVF
حتی پس از IVF که در آن جنینها مستقیماً به رحم منتقل میشوند، بخش کوچکی از بارداریها در لوله لانهگزینی میکنند؛ از این رو پیگیری زودهنگام پس از مثبت شدن آزمایش بخشی از مراقبت استاندارد است. دربارهٔ روند این کار میتوانید در راهنمای کامل درمان IVF ما بیشتر بخوانید.
علائمی که باید جدی گرفت
علائم معمولاً بین هفتهٔ چهارم و دوازدهم بارداری ظاهر میشوند و برخی زنان تا مدتی بعد هیچ علامتی ندارند. نشانههای معمول عبارتاند از:
- درد در پایین شکم، اغلب در یک طرف
- خونریزی واژینال یا ترشح قهوهای و آبکی
- درد در نوک شانه که میتواند نشانهٔ خونریزی داخلی و تحریک دیافراگم باشد
- ناراحتی هنگام ادرار یا اجابت مزاج
- سرگیجه، غش، تپش قلب یا احساس ناخوشی شدید
درد ناگهانی و شدید، درد نوک شانه، غش یا از حال رفتن یک وضعیت اورژانسی است: فوراً با اورژانس تماس بگیرید یا به نزدیکترین بخش اورژانس بروید. از آنجا که این علائم ممکن است به سقط یا ناراحتی گوارشی شبیه باشند، هر زنی که آزمایش بارداری مثبت دارد و دچار درد یا خونریزی است باید بیدرنگ معاینه شود.
تشخیص چگونه انجام میشود
تشخیص با ترکیب سونوگرافی واژینال و آزمایش خون برای هورمون بارداری hCG، و گاهی همراه با پروژسترون، انجام میشود. در روزهای خیلی اول ممکن است سونوگرافی هنوز بارداری را در هیچ جا نشان ندهد؛ به این وضعیت «بارداری با محل نامشخص» میگویند. سپس معمولاً hCG پس از ۴۸ ساعت دوباره اندازهگیری میشود: در یک بارداری سالم داخل رحم، معمولاً بهطور چشمگیری بالا میرود، در حالی که افزایش کند، ثابت ماندن یا الگوی غیرعادی نیازمند پایش دقیقتر است. این انتظار ممکن است پراسترس باشد، اما هم از تشخیص ازدسترفته و هم از درمان غیرضروری جلوگیری میکند.
گزینههای درمان
گزینهٔ مناسب به علائم، یافتههای سونوگرافی، سطح hCG و ترجیح خود شما بستگی دارد. NICE و دیگر راهنماهای بینالمللی سه رویکرد را شرح میدهند.
انتظار همراه با پایش
اگر حال عمومی شما خوب است، بارداری خارج از رحم کوچک است و hCG پایین و رو به کاهش است، بارداری ممکن است خودبهخود برطرف شود. این روش به آزمایشهای خون منظم تا بازگشت hCG به سطح غیربارداری نیاز دارد و دسترسی آسان به بیمارستان در صورت تغییر علائم را میطلبد.
درمان دارویی
یک تزریق متوترکسات رشد بافت بارداری را متوقف میکند و بدن سپس آن را جذب میکند. این روش برای زنانی مناسب است که درد قابلتوجهی ندارند، بارداری خارج از رحم آنها کوچک است، ضربان قلبی دیده نمیشود و سطح hCG زیر یک آستانهٔ مشخص است. آزمایشهای خون پیگیری لازم است و گاهی دوز دوم نیاز میشود. چون متوترکسات بر متابولیسم فولات اثر میگذارد، معمولاً توصیه میشود دستکم سه ماه پیش از اقدام دوباره برای بارداری صبر کنید.
جراحی
جراحی زمانی توصیه میشود که درد قابلتوجه، نشانههای خونریزی داخلی، ضربان قلب در سونوگرافی یا سطح بالای hCG وجود داشته باشد. تقریباً همیشه به روش لاپاراسکوپی انجام میشود. معمولاً لولهٔ درگیر برداشته میشود (سالپنژکتومی)؛ اگر لولهٔ دیگر از قبل آسیب دیده باشد، جراح ممکن است به جای آن لوله را باز کند و تنها بافت بارداری را خارج کند (سالپنگوتومی) که پس از آن پیگیری hCG لازم است.
اگر گروه خونی شما Rh منفی است، ممکن است پس از درمان جراحی، مطابق راهنماها، تزریق anti-D توصیه شود.
باروری پس از بارداری خارج از رحم
یک ترس رایج این است که بارداری خارج از رحم به معنای پایان امید به فرزنددار شدن است. برای بیشتر زنان چنین نیست. یک لولهٔ سالم برای بارداری طبیعی کافی است و بیشتر زنان دوباره باردار میشوند، اغلب ظرف یک تا دو سال. خطر تکرار بارداری خارج از رحم بیش از میانگین است؛ بنابراین در هر بارداری بعدی، سونوگرافی زودهنگام در حدود هفتهٔ ششم برای تأیید محل لانهگزینی توصیه میشود.
وقتی هر دو لوله آسیب دیده یا برداشته شدهاند، IVF لولهها را بهطور کامل دور میزند؛ این یکی از اهداف اولیهٔ این روش بود. مقالهٔ ما دربارهٔ اینکه درمان IVF چقدر طول میکشد این مسیر را شرح میدهد و اگر چند بار بارداری را نیز از دست دادهاید، راهنمای ما دربارهٔ آزمایشهای سقط مکرر توضیح میدهد کدام بررسیها کمک میکنند.
بهبود عاطفی
بارداری خارج از رحم یک از دست دادن بارداری است که اغلب با یک وضعیت اورژانسی ترسناک همراه میشود. سوگ، شوک، اضطراب در بارداری بعدی و حتی احساس آسودگی از رفع خطر، همه واکنشهایی طبیعیاند. به خود فرصت دهید تا از نظر جسمی و عاطفی بهبود یابید و از همسرتان، تیم درمان یا یک مشاور کمک بخواهید. هیچ کاری که انجام دادهاید باعث نشد بارداری در جای نادرست لانهگزینی کند: این زیستشناسی است، نه بازتاب تلاش یا مراقبت شما.
اگر بارداری خارج از رحم را تجربه کردهاید و برای آینده برنامهریزی میکنید، یک مشاوره میتواند به ارزیابی سلامت لولهها، باروری کلی شما و ایمنترین مسیر پیش رو کمک کند.
منابع: ESHRE، HFEA، سازمان جهانی بهداشت و راهنماهای پذیرفتهشدهٔ پزشکی باروری. این مقاله برای آگاهی عمومی است و جایگزین مشاورهٔ پزشکی نیست. این مطلب با کمک هوش مصنوعی و زیر نظر پزشکی استادیار دکتر مظفر اوچارر (زنان و زایمان · IVF و پزشکی باروری)، UCARER Women’s Health, Istanbul نوشته شده است.
